Στις 16 Αυγούστου 1960, πριν από ακριβώς 66 χρόνια, ένας νέος ανεξάρτητος κράτος εμφανιζόταν στον χάρτη της Ανατολικής Μεσογείου. Ύστερα από 82 χρόνια βρετανικής κυριαρχίας, γεννιόταν επίσημα η Κυπριακή Δημοκρατία.

Η ανεξαρτησία, ωστόσο, δεν ήταν μια απλή μετάβαση από την αποικιοκρατία σε ένα νέο κράτος. Ήταν το αποτέλεσμα ενός σύνθετου ιστορικού συμβιβασμού ανάμεσα σε διαφορετικές και συχνά αντικρουόμενες επιδιώξεις: των Ελληνοκυπρίων, των Τουρκοκυπρίων, της Ελλάδας, της Τουρκίας και της Βρετανίας.

Και ίσως αυτό ακριβώς εξηγεί γιατί το κράτος που δημιουργήθηκε το 1960 γεννήθηκε με ένα από τα πιο περίπλοκα συνταγματικά συστήματα της εποχής του.

Από τη βρετανική κυριαρχία στον αγώνα της ΕΟΚΑ

Η Κύπρος βρισκόταν υπό βρετανικό έλεγχο από το 1878 και έγινε επισήμως βρετανική αποικία το 1925.

Στο μεγαλύτερο μέρος της ελληνοκυπριακής κοινότητας είχε αναπτυχθεί ισχυρά το αίτημα της Ένωσης με την Ελλάδα (Ένωσις). Την ίδια στιγμή, η τουρκοκυπριακή κοινότητα αντιτασσόταν στην προοπτική αυτή, φοβούμενη τις συνέπειες που θα είχε για τη θέση της στο νησί. Σταδιακά, στην τουρκοκυπριακή πλευρά και στην Τουρκία ενισχύθηκε η θέση υπέρ του taksim, δηλαδή της διχοτόμησης.

Το 1955 άρχισε ο ένοπλος αγώνας της ΕΟΚΑ κατά της βρετανικής αποικιακής διοίκησης, με στόχο τον τερματισμό της βρετανικής κυριαρχίας και την Ένωση με την Ελλάδα.

Στρατιωτικός αρχηγός της ΕΟΚΑ ήταν ο Γεώργιος Γρίβας, γνωστός με το ψευδώνυμο «Διγενής», Κύπριος στην καταγωγή και αξιωματικός του Ελληνικού Στρατού. Ο Αρχιεπίσκοπος Μακάριος αποτελούσε την κυρίαρχη πολιτική φυσιογνωμία της ελληνοκυπριακής πλευράς.

Η σύγκρουση των διαφορετικών επιδιώξεων, σε συνδυασμό με τον ένοπλο αγώνα και τις διεθνείς πιέσεις, οδήγησε τελικά σε μια τρίτη λύση: την ανεξαρτησία της Κύπρου.

Οι Συμφωνίες Ζυρίχης και Λονδίνου

Η βάση για τη δημιουργία του νέου κράτους τέθηκε με τις Συμφωνίες Ζυρίχης και Λονδίνου του 1959.

Στις διαπραγματεύσεις καθοριστικό ρόλο είχαν η Ελλάδα, η Τουρκία και η Βρετανία, ενώ οι τελικές συμφωνίες έγιναν αποδεκτές και υπογράφηκαν από εκπροσώπους της ελληνοκυπριακής και της τουρκοκυπριακής κοινότητας.

Η λύση αποτελούσε ουσιαστικά έναν συμβιβασμό. Η Κύπρος δεν θα ενωνόταν με την Ελλάδα, όπως επιθυμούσε μεγάλο μέρος των Ελληνοκυπρίων, αλλά ούτε θα διχοτομούνταν, όπως υποστήριζαν τότε τουρκοκυπριακές και τουρκικές πολιτικές δυνάμεις. Θα γινόταν ανεξάρτητη Δημοκρατία.

Μακάριος πρόεδρος, Κιουτσούκ αντιπρόεδρος

Πρώτος πρόεδρος της Κυπριακής Δημοκρατίας έγινε ο Αρχιεπίσκοπος Μακάριος Γ΄, ενώ πρώτος αντιπρόεδρος ο Τουρκοκύπριος Φαζίλ Κιουτσούκ.

Το πολιτειακό σύστημα που δημιουργήθηκε επιχείρησε να εξασφαλίσει τη συμμετοχή και των δύο κοινοτήτων στη διοίκηση του νέου κράτους.

Ο πρόεδρος ήταν Ελληνοκύπριος και εκλεγόταν από τους Ελληνοκύπριους, ενώ ο αντιπρόεδρος ήταν Τουρκοκύπριος και εκλεγόταν από τους Τουρκοκύπριους. Σε συγκεκριμένα ζητήματα προβλεπόταν δικαίωμα βέτο.

Το υπουργικό συμβούλιο αποτελούνταν από επτά Ελληνοκύπριους και τρεις Τουρκοκύπριους, ενώ υπήρχαν ειδικές συνταγματικές προβλέψεις για την εκπροσώπηση των δύο κοινοτήτων και τη λήψη σημαντικών αποφάσεων.

Η λογική ήταν να δημιουργηθεί ένα σύστημα κατανομής της εξουσίας ώστε καμία κοινότητα να μην μπορεί να επιβληθεί μονομερώς στην άλλη. Στην πράξη, όμως, η πολυπλοκότητα του συστήματος δημιούργησε σοβαρές δυσκολίες στη λειτουργία του νέου κράτους, οι οποίες έγιναν εμφανείς ήδη στα πρώτα χρόνια της Δημοκρατίας.

Οι τρεις εγγυήτριες δυνάμεις

Η ανεξαρτησία συνοδεύτηκε από τρεις σημαντικές διεθνείς συνθήκες: τη Συνθήκη Εγκαθίδρυσης, τη Συνθήκη Εγγυήσεως και τη Συνθήκη Συμμαχίας.

Βρετανία, Ελλάδα και Τουρκία απέκτησαν ειδικό ρόλο ως προς το νέο κράτος, ενώ η Συνθήκη Εγγυήσεως απέκλειε τόσο την ένωση της Κύπρου με άλλο κράτος όσο και τη διχοτόμησή της.

Παράλληλα, η Βρετανία διατήρησε κυριαρχία στις περιοχές των στρατιωτικών βάσεων Ακρωτηρίου και Δεκέλειας.

Με τη Συνθήκη Συμμαχίας προβλεπόταν επίσης η παρουσία ελληνικών και τουρκικών στρατιωτικών δυνάμεων στο νησί: 950 Ελλήνων και 650 Τούρκων στρατιωτικών.

Έτσι, η Κυπριακή Δημοκρατία αποκτούσε την ανεξαρτησία της μέσα σε ένα ιδιαίτερα σύνθετο σύστημα διεθνών και συνταγματικών ισορροπιών.

Η 16η Αυγούστου 1960

Η ιστορική στιγμή ήρθε τα ξημερώματα της 16ης Αυγούστου 1960.

Με την υπογραφή του Συντάγματος και των σχετικών συνθηκών, η Κυπριακή Δημοκρατία τέθηκε επίσημα σε ισχύ και η βρετανική αποικιακή περίοδος έφτασε στο τέλος της.

Η Κυπριακή Δημοκρατία αναγνωρίστηκε διεθνώς και τον επόμενο μήνα έγινε μέλος του Οργανισμού Ηνωμένων Εθνών.

Γιατί όμως η Κύπρος γιορτάζει την ανεξαρτησία την 1η Οκτωβρίου;

Εδώ βρίσκεται μια ιστορική λεπτομέρεια που συχνά προκαλεί σύγχυση.

Η Κύπρος έγινε πραγματικά ανεξάρτητη στις 16 Αυγούστου 1960. Αυτή είναι η ημερομηνία κατά την οποία τέθηκαν σε ισχύ οι συμφωνίες και ιδρύθηκε η Κυπριακή Δημοκρατία.

Η επίσημη εθνική γιορτή της ανεξαρτησίας, όμως, καθιερώθηκε να πραγματοποιείται την 1η Οκτωβρίου. Η μεταφορά της επετείου συνδέθηκε με πρακτικούς λόγους, καθώς ο Αύγουστος είναι περίοδος έντονης ζέστης και θερινών διακοπών, γεγονός που δυσκόλευε τη διοργάνωση επίσημων εορτασμών και την παρουσία ξένων αντιπροσωπειών.

66 χρόνια αργότερα

Η ανεξαρτησία του 1960 υπήρξε μια ιστορική τομή για την Κύπρο, αλλά δεν έλυσε τις βαθιές διαφωνίες που προϋπήρχαν.

Οι συνταγματικές εντάσεις των πρώτων χρόνων εξελίχθηκαν σε σοβαρή κρίση και σε διακοινοτικές συγκρούσεις. Ακολούθησαν τα γεγονότα του 1974, το πραξικόπημα εναντίον του Μακαρίου και η τουρκική εισβολή, που οδήγησαν στη de facto διαίρεση του νησιού, η οποία παραμένει μέχρι σήμερα.

Γι’ αυτό και η επέτειος της 16ης Αυγούστου δεν αποτελεί απλώς μια ημερομηνία στο ημερολόγιο.

Εξήντα έξι χρόνια μετά, θυμίζει τη στιγμή κατά την οποία η Κύπρος έπαψε να είναι βρετανική αποικία και απέκτησε τη δική της κρατική υπόσταση – αλλά και πόσο δύσκολη αποδείχθηκε η πορεία του νεότερου κυπριακού κράτους από εκείνη την ημέρα και μετά.

Προσθήκη του Paidis.com ως προτεινόμενη πηγή στην Google

Προσοχή! Επιτρέπεται η αναδημοσίευση των πληροφοριών του παραπάνω άρθρου ή μέρους αυτών μόνο αν αναφέρεται ως πηγή το https://paidis.com/ και υπάρχει ενεργός σύνδεσμος.