Γυάρος: Το «νησί της εξορίας» που μεταμορφώθηκε σε παράδεισο άγριας ζωής

Στον ορίζοντα εξακολουθεί να δεσπόζει το μεγάλο κτίριο των φυλακών από κόκκινο τούβλο, που άρχισε να κατασκευάζεται από τους ίδιους τους εξόριστους στα τέλη της δεκαετίας του 1940.

Η ιστορία της Γυάρου ως τόπου εξορίας πηγαίνει πολύ πιο πίσω. Η Le Monde θυμίζει ότι ήδη από τα ρωμαϊκά χρόνια χρησιμοποιήθηκε για την απομόνωση πολιτικών αντιπάλων. Τον 1ο αιώνα μ.Χ. εξορίστηκε εκεί από τον Νέρωνα ο στωικός φιλόσοφος Μουσώνιος Ρούφος.

Πολύ αργότερα, κατά τον ελληνικό Εμφύλιο και στη διάρκεια της δικτατορίας, περίπου 22.000 κρατούμενοι πέρασαν από το νησί.

Στη συνέχεια η Γυάρος χρησιμοποιήθηκε ως πεδίο βολής του Πολεμικού Ναυτικού, μέχρι τις αρχές της δεκαετίας του 2000.

Η απομόνωση προστάτευσε τη φύση

Αυτή ακριβώς η δύσκολη ιστορία είχε τελικά μια απρόσμενη συνέπεια: Η Γυάρος παρέμεινε ακατοίκητη, δυσπρόσιτη και για πολλά χρόνια σχεδόν αποκομμένη από την ανθρώπινη δραστηριότητα με αποτέλεσμα η φύση να αρχίσει να καταλαμβάνει τον χώρο. Εκεί το αποδίδει μιλώντας στη Le Monde, η Αναστασία Ναξάκη, από τη Μονάδα Διαχείρισης Προστατευόμενων Περιοχών Κεντρικού Αιγαίου.

Σήμερα, στους έξι όρμους του νησιού και στη θάλασσα γύρω του υπάρχει ένα εντυπωσιακό οικοσύστημα.

Στη Γυάρο ζει περίπου το 10% της μεσογειακής φώκιας της Ελλάδας

Το πιο εντυπωσιακό στοιχείο αφορά τη μεσογειακή φώκια Monachus monachus, ένα από τα πιο απειλούμενα θαλάσσια θηλαστικά.

Στη Γυάρο ζει περίπου το 10% του ελληνικού πληθυσμού του είδους, με την αποικία να αριθμεί περίπου 60 φώκιες. Κάθε χρόνο καταγράφονται περίπου δέκα γεννήσεις, με τη βοήθεια καμερών που έχουν τοποθετηθεί στις σπηλιές όπου γεννούν οι φώκιες. Στο νησί έχουν επίσης απελευθερωθεί επτά ορφανά ζώα που είχαν βρεθεί σε άλλα σημεία της Ελλάδας.

Και δεν είναι μόνο οι φώκιες. Στη Γυάρο βρίσκεται, σύμφωνα με τη Le Monde, η δεύτερη μεγαλύτερη αποικία αρτέμηδων στη Μεσόγειο, ενώ έχουν καταγραφεί περισσότερα από 30 είδη πουλιών, μεταξύ των οποίων κορμοράνοι, μαυροπετρίτες και σπιζαετοί.

Υπάρχουν ακόμη πέντε είδη ερπετών και πολλά είδη ψαριών.

Κάτω από την επιφάνεια της θάλασσας, λιβάδια θαλάσσιων φυτών και κοραλλιογενείς σχηματισμοί συμπληρώνουν ένα ιδιαίτερα πλούσιο οικοσύστημα.

Έως και οκτώ φορές περισσότερα ψάρια

Η οικολογική σημασία της Γυάρου αναγνωρίστηκε επίσημα το 2011, όταν εντάχθηκε στο ευρωπαϊκό δίκτυο προστατευόμενων περιοχών Natura 2000.

Το 2019 έγινε η πρώτη θαλάσσια προστατευόμενη περιοχή των Κυκλάδων και απαγορεύτηκε η αλιεία σε απόσταση τριών ναυτικών μιλίων από τις ακτές της.

Τα αποτελέσματα, σύμφωνα με τα στοιχεία του ελληνικού υπουργείου Περιβάλλοντος που επικαλείται η Le Monde, είναι εντυπωσιακά: στην περιοχή υπάρχουν πλέον έξι έως οκτώ φορές περισσότερα είδη ψαριών σε σχέση με γειτονικές περιοχές του Αιγαίου.

Η απαγόρευση της αλιείας είναι ιδιαίτερα σημαντική και για τις νεαρές φώκιες. Σύμφωνα με την περιβαλλοντική οργάνωση MOm, το 46% των νεαρών ζώων που πεθαίνουν έχουν προηγουμένως τραυματιστεί κατά λάθος από αλιευτικά εργαλεία.

Μόνιμη πλέον η προστασία

Τον περασμένο Απρίλιο έγινε ένα ακόμη σημαντικό βήμα. Για πρώτη φορά η θαλάσσια περιοχή της Γυάρου τέθηκε σε μόνιμο καθεστώς προστασίας με Προεδρικό Διάταγμα.

Η εμπορική αλλά και η ερασιτεχνική αλιεία γύρω από το νησί απαγορεύονται πλέον μόνιμα.

Παράλληλα, δημιουργήθηκαν διαφορετικές ζώνες προστασίας. Στα δυτικά και βόρεια του νησιού υπάρχει ζώνη απόλυτης προστασίας, όπου απαγορεύονται δραστηριότητες που μπορεί να ενοχλήσουν τα ζώα. Στο υπόλοιπο τμήμα επιτρέπονται μόνο περιορισμένες δραστηριότητες, όπως η επιστημονική έρευνα και η περιβαλλοντική εκπαίδευση.

Υπάρχει επίσης ένας μικρός όρμος κοντά στα ιστορικά μνημεία όπου επιτρέπονται οι επισκέψεις, η αγκυροβόληση ιστιοπλοϊκών και το κολύμπι.

Ένα νησί που χρειάζεται και φύλαξη

Η προστασία, ωστόσο, δεν είναι εύκολη. Από το 2015 λειτουργεί στο νησί παρατηρητήριο με κάμερες και ραντάρ, ώστε να ελέγχονται οι κινήσεις των σκαφών.

Οι φύλακες παρεμβαίνουν όταν εντοπίζουν αλιευτικά μέσα στην προστατευόμενη περιοχή ή τουριστικά σκάφη που πλησιάζουν σε σημεία όπου γεννούν οι φώκιες.

Όπως αναφέρει χαρακτηριστικά ένας από τους φύλακες στη Le Monde, ο στόχος τους δεν είναι να λειτουργούν ως αστυνομικοί αλλά κυρίως να ενημερώνουν τους επισκέπτες και να τους μαθαίνουν να σέβονται το περιβάλλον.

Προς το παρόν, μάλιστα, η επίσκεψη στη Γυάρο απαιτεί προηγούμενη άδεια από τα υπουργεία Περιβάλλοντος και Πολιτισμού, καθώς αρκετά από τα ιστορικά κτίρια βρίσκονται σε επικίνδυνη κατάσταση.

Υπάρχει όμως και ένα πρακτικό πρόβλημα: μόλις δύο άνθρωποι έχουν αναλάβει την επιτήρηση ολόκληρης της προστατευόμενης περιοχής.

Από τόπος απομόνωσης, πρότυπο προστασίας

Η περίπτωση της Γυάρου θα μπορούσε πλέον, σύμφωνα με το δημοσίευμα, να αποτελέσει παράδειγμα και για άλλες θαλάσσιες περιοχές της Ελλάδας.

Η χώρα σχεδιάζει δύο νέα θαλάσσια πάρκα, στο Αιγαίο και στο Ιόνιο, ενώ για το μελλοντικό θαλάσσιο πάρκο του νοτίου Αιγαίου, μεταξύ Μήλου και Σαντορίνης, έχουν ήδη εγκριθεί περιβαλλοντικές μελέτες.

Η Γυάρος, πάντως, έχει ήδη διανύσει μια μοναδική διαδρομή.

Ένα άγονο νησί που για γενιές συμβόλιζε την εξορία και την ανθρώπινη δοκιμασία, σήμερα φιλοξενεί φώκιες, σπάνια πουλιά, ψάρια και έναν ολόκληρο υποθαλάσσιο κόσμο.

Πηγή: Le Monde, 13 Σεπτεμβρίου 2026