Γράφει ο Ιωάννης Ν. Γιαννούλας, φιλόλογος και ιστορικός ερευνητής

Δεκαπέντε χρόνια μετά τη μεγάλη ταπεινωτική στρατιωτική ήττα στον ελληνοτουρκικό πόλεμο του 1897, η Ελλάδα με αναδιοργανωμένο στρατό και όραμα οδηγήθηκε στους θριάμβους των Βαλκανικών Πολέμων (1912-1913) και διπλασίασε την έκταση και τον πληθυσμό της μέσα σε λίγους μήνες.

Κι αυτό επιτεύχθηκε από τη μια χάρη στη διπλωματία, τη διορατικότητα για τις βαλκανικές εξελίξεις και την αποφασιστικότητα του Ελευθερίου Βενιζέλου, και από την άλλη χάρη στον πατριωτισμό και τον ηρωισμό του στρατού σε έναν πόλεμο απελευθερωτικό.

Χωρίς τον Βενιζέλο η Ελλάδα δεν θα είχε πάρει μέρος στον συμμαχικό πόλεμο των βαλκανικών κρατών κατά της Τουρκίας. Τον Οκτώβριο του 1912 η Ελλάδα, η Σερβία, το Μαυροβούνιο και η Βουλγαρία, που είχαν υπογράψει μεταξύ τους διμερείς συμμαχίες, κήρυξαν τον πόλεμο εναντίον της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας με σκοπό να απελευθερώσουν περιοχές που κατοικούνταν από ομοεθνείς τους πληθυσμούς και που ακόμα βρίσκονταν υπό τουρκική κυριαρχία.

Έτσι, με τον Α΄ Βαλκανικό Πόλεμο (Οκτ. 1912-Μάρτιος 1913) πέτυχαν την απελευθέρωση μεγάλου μέρους των ομοεθνών τους και την εκδίωξη των Οθωμανών Τούρκων από το μεγαλύτερο μέρος της βαλκανικής χερσονήσου (πλην Ανατολικής Θράκης), ενώ ο Β΄ Βαλκανικός Πόλεμος (Ιούνιος-Ιούλιος 1913) διεξάχθηκε νικηφόρα από τη συμμαχία Ελλάδας και Σερβίας εναντίον της Βουλγαρίας.

Συνεπώς, ο Βενιζέλος ορθά εκτίμησε πως, αν η Ελλάδα δεν συμμετείχε στη βαλκανική συμμαχία και τον πόλεμο, όπως ήθελαν οι αντιβενιζελικοί πολιτικοί, τα σύνορα της Ελλάδας θα καθηλώνονταν στον Αλιάκμονα σε περίπτωση νίκης Σερβίας- Βουλγαρίας, ενώ σε περίπτωση νίκης της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας ο αλύτρωτος ελληνισμός θα εξαφανιζόταν.

Συμφωνούσε με τον Βενιζέλο και ο Διάδοχος Κωνσταντίνος ως αντιβασιλέας ( όσο έκανε διακοπές στην Ευρώπη ο βασιλέας Γεώργιος Α΄) τον Σεπτέμβριο του 1912, και ο οποίος υπέγραψε στις 16 Σεπτεμβρίου (παλιό ημ.) την επιστράτευση, που εκδηλώθηκε ως πρωτοφανής πανεθνικός συναγερμός. Αξιοθαύμαστο ήταν το γεγονός πως δύο χιλιάδες υποψήφιοι μετανάστες, οι οποίοι από μέρες είχαν συγκεντρωθεί στον Πειραιά, για να αναχωρήσουν για τη Νέα Υόρκη, ανταποκρινόμενοι αμέσως στο κάλεσμα επέστρεψαν τα εισιτήριά τους, ενώ πάνω από εξακόσιοι μετανάστες, που μόλις τη 18η Σεπτεμβρίου (παλ. ημ.) έφτασαν από την Αμερική με το υπερωκεάνιο Πατρίς, έσπευσαν στις επαρχίες τους, για να παρουσιαστούν στα στρατολογικά γραφεία.

Ο Βενιζέλος, ως πρωθυπουργός και υπουργός Στρατιωτικών, άρχισε τις πολεμικές προετοιμασίες από το 1911 με την προμήθεια σύγχρονων εξοπλισμών και πυρομαχικών, την αναδιοργάνωση και εκπαίδευση του στρατού (και των παλαιοτέρων κλάσεων) και την κατασκευή οχυρωματικών έργων στα Τέμπη, στη Λάρισα και στην Άρτα.

Το 1911, κινούμενος συμφιλιωτικά, επανέφερε τον Διάδοχο Κωνσταντίνο στο στράτευμα και τον προβίβασε στο βαθμό του στρατηγού, ενώ λίγο πριν την έναρξη του Α΄ Βαλκανικού πολέμου τον διόρισε αρχιστράτηγο του Γενικού Στρατηγείου του με 100.000 άνδρες Στρατού Θεσσαλίας (με έδρα τη Λάρισα).

Στο Στρατό Θεσσαλίας ανήκε και η Σιδηρά Μεραρχία (Iη Μεραρχία Λαρίσης), με διοικητή τον υποστράτηγο Εμμανουήλ Μανουσογιαννάκη, της οποίας οι μονάδες ήταν επανδρωμένες κυρίως με Θεσσαλούς, και το βράδυ της 4ης Οκτωβρίου (παλιό ημ.) βρίσκονταν στην περιοχή του Αμπελώνα, ενώ η IIη Μεραρχία στην περιοχή του Τυρνάβου.

Ο Στρατός Θεσσαλίας είχε παραταχθεί με έξι μεραρχίες από τη Φαρκαδόνα Τρικάλων (δυτικά) έως τον Αμπελώνα Λάρισας (ανατολικά) και το απόγευμα της 4ης Οκτωβρίου η Α.Β.Υ. ο Διάδοχος – Αντιστράτηγος Κωνσταντίνος, που είχε φτάσει στη Λάρισα στις 9 το βράδυ της 29η Σεπτεμβρίου με τρένο, υπέγραψε τη Γενική Διαταγή Επιχειρήσεων.

Στις δύο μετά τα μεσάνυχτα της 5ης Οκτωβρίου 1912 (παλιό ημ.)/ 18ης Οκτ. (νέο ημ.), όταν οι σάλπιγγες σήμαναν την κήρυξη του πολέμου, οι στρατιώτες ετοιμάστηκαν μέσα σε κατάσταση γενικής σιωπής και στις 6 το πρωί, ημέρα Παρασκευή, με πολύ κρύο ξεκινούν ταυτόχρονα όλες οι μεραρχίες για τη συνοριακή γραμμή, ενώ ο βασιλέας Γεώργιος Α΄ με διάγγελμα ενημερώνει τον Ελληνικό λαό.

Μια ώρα αργότερα το Γενικό Στρατηγείο του Στρατού Θεσσαλίας με τον αρχηγό του Διάδοχο Κωνσταντίνο μεταστάθμευσε στον Τύρναβο και φιλοξενήθηκε στη νεοκλασική, με υπόγειο, οικία του γιατρού Μιχαήλ Τσολάκη, μια ιστορική οικία που χρησιμοποιήθηκε παλιά ως δημαρχείο και σήμερα ως Δημοτική Βιβλιοθήκη.

Στο υπόγειο αυτής της οικίας ο Κωνσταντίνος και το επιτελείο του λάμβαναν τις αναφορές των μεραρχιών για την έκβαση της γενικής επίθεσης, ενώ τις μεσημβρινές ώρες της 5ης Οκτωβρίου/18ης Οκτ. (νέο ημ.) υπέβαλε τηλεγραφική αναφορά στο Υπουργείο Στρατιωτικών (υπουργός Βενιζέλος) και στον Βασιλιά (Γεώργιος Α΄) για την μέχρι τότε κατάσταση, και διέταξε αεροπορική αναγνώριση μεταξύ των χωριών Λεύκη και Τσαριτσάνη, η οποία πραγματοποιήθηκε αμέσως.

Μετά την αναφορά της αεροπορίας και την προέλαση του ελληνικού στρατού, ο Κωνσταντίνος με συνοδεία αξιωματικών και του 22χρονου γιού του, Γεώργιο (ο οποίος επέστρεψε εσπευσμένα από το Βερολίνο, όπου υπηρετούσε σε επίλεκτο πρωσικό σύνταγμα), έκανε με άλογο για τρεισήμισι ώρες επισκέψεις σε πολλά συντάγματα στο απελευθερωμένο από Τούρκους έδαφος, για να δει από κοντά την κατάσταση και το ηθικό των στρατιωτών, οι οποίοι τον υποδέχτηκαν με έναν απερίγραπτο ενθουσιασμό.

Βαθιά συγκινημένος και με δάκρυα χαράς διαπίστωσε ότι οι στρατιώτες διέθεταν έναν απέραντο πατριωτισμό και ένα φιλότιμο. Οι πρώτες επιτυχίες του στρατού άρχισαν να απαλύνουν τον πόνο από το ψυχικό τραύμα που απέκτησε στην ηλικία των 29 ετών , όταν ήταν αρχιστράτηγος του ατυχή και ντροπιαστικού ελληνοτουρκικού πολέμου του 1897.

Μετά τη δύση του ηλίου και πριν τις επτά επέστρεψε μέσω Δαμασίου από ένα μονοπάτι του βουνού, παράλληλο με τον ξερό τότε Τιταρίσιο ποταμό, στον Τύρναβο ενθουσιασμένος και δικαιωμένος από τη για ένα χρόνο διοίκηση του στρατού, αλλά νηστικός από το πρωί και κουρασμένος. Μετά το φαγητό και τις τελευταίες επιτελικές συσκέψεις, το Γενικό Στρατηγείο διανυκτέρευσε και αναχώρησε το πρωί στις 6.30 με ψιλόβροχο για Ελασσόνα.

Εν τω μεταξύ, η 3η Μεραρχία απελευθέρωσε το Δαμάσι και το Μεσοχώρι μέχρι το Δομένικο, και διανυκτέρευσε το βράδυ της 5ης Οκτ. στο Μεσοχώρι, ενώ το 10ο Σύνταγμα Πεζικού στο Δαμάσι.

Η Σιδηρά Μεραρχία, ξεκινώντας από τον Αμπελώνα, καταλαμβάνει τις διαβάσεις της Μελούνας και αντίστοιχα η IIη Μεραρχία από Τύρναβο τα πάνω από τον Προφήτη Ήλια υψώματα και εγκαθίστανται εκεί. Στις 6 Οκτωβρίου προχωρούν και οι δύο μεραρχίες στην πεδιάδα προς Τσαριτσάνη και Ελασσόνα. Πρώτη απελευθερώνεται η Τσαριτσάνη και έξω από το χωριό άνδρες και γυναίκες τρέχουν να προϋπαντήσουν τους στρατιώτες κρατώντας στα χέρια τους στάμνες με ούζο και νερό.

Ακολούθησε η μάχη της Ελασσόνας και στις 9 Οκτωβρίου η καθοριστική για την αξιολόγηση των δυνατοτήτων του στρατού μάχη του Σαρανταπόρου.

Η Στρατιά Θεσσαλίας, που πέρασε την ελληνοτουρκική μεθόριο, αποτελούνταν από 49 τάγματα Πεζικού, 6 τάγματα Ευζώνων, 8 ίλες Ιππικού, 6 ημιλαρχίες, 26 πεδινές πυροβολαρχίες, 5 ορειβατικές πυροβολαρχίες, 7 λόχους μηχανικών, 2 λόχους τηλεγραφητών, 2 λόχους γεφυροποιών και ένα μικρό στολίσκο από 4 αναγνωριστικά αεροπλάνα. Στην Ήπειρο επιχειρούσε ο Στρατός Ηπείρου με τον αντιστράτηγο Σαπουντζάκη Κων/νο.

Οι Θεσσαλοί μαχητές που έδωσαν τη ζωή τους στα πεδία των μαχών είναι πάρα πολλοί και ξεπερνούν τους 1200 νεκρούς με πρόχειρη καταγραφή (σε σύνολο 9783). Όπως προκύπτει από την έκδοση καταλόγου από το υπουργείο Στρατιωτικών και την επεξεργασία του Θ. Νημά, φονεύτηκαν οι παρακάτω Τυρναβίτες στρατιώτες:

Βασιλείου Γεώργιος του Εμμ./Γιαννιτσά 24-10-1912,
Βασιλείου Νικόλαος του Κων./Λαχανάς 24-6-1913,
Ζαφειριάδης Αλέξανδρος του Αθαν./Σαραντάπορο 9-10-1912,
Κατσαβός Ηλίας του Δημ./Κιλκίς 20-6-1913,
Κούτσικος Νικόλαος του Δημ./Σαραντάπορο 9-10-1912,
Μπάκος Εμμανουήλ του Ιωαν./Καλλίνοβο 28-10-1912,
Μπαλταδώρος Χρίστος του Στεφ./Άνω Τζουμαγιά 14-7-1913,
Πινιάρης Δημήτριος του Βασ./Σαραντάπορο 9-10-1912,
Πλιάκας Κων/νος του Αθαν./Σόροβιτς 24-10-1912,
Πουλούλης Κων/νος / Τζουμαγιά 18-7-1913,
Πουλούλης Κων/νος του Θεοδ./ Άνω Τζουμαγιά 14-7-1913 ,
Πολύζος Θωμάς του Νικ./Σαραντάπορο 9-10-1912,
Τζικούλης Ζήσης του Ιωαν./Άνω Τζουμαγιά 16-7-1913,
Φορούλης Αναστάσιος του Γεωρ./Γιαννιτσά 20-10-1912,
Χαλκιάς Γεώργιος του Εμμ./Άνω Τζουμαγιά 13-7-1913,
λοχίας Μπουρονίκος Αστέριος του Κων./Αετοράχη 7-1-1913,
δεκανέας Λουλές Βασίλειος του Γεωρ./Ζαλόγκα Πετσόβου 18-7-1913,
δεκανέας Τζικούλης Κων/νος του Ιωάν./Πρέντελ Χαν 10-7-1913.

Επίσης, αποβίωσαν από ασθένειες ή τραύματα σε στρατιωτικά νοσοκομεία οι Τυρναβίτες στρατιώτες:

Αραπογιάννης Δημήτριος, 5-1-1913, ΣΝ Κορυτσάς από πνευμονία,
Βασιλείου Κων/νος, 5-3-1913, ΣΝ Κοζάνης από ίκτερο,
Καραμπάτσος Νικόλαος, 7-7-1913, Γ΄ ΣΝ Θ/νίκης από εξανθ. τύφου,
Παλαβούρας Δημήτριος, 31-7-1913, Γ΄ ΣΝ Θ/νίκης από τραύματα,
Παπαθεοδώρου Απόστολος, 20-1-1913, Α΄ ΣΝ Θ/νίκης,
Σάββας Δημήτριος, 11-7-1913, Αντ. Σ. Πετριτσίου από χολέρα,
Σαμσάρας Δημήτριος, 22-5-1913, Νός Βόλου από πνευμονία,
Στάμος Α., 16-11-1912, ΣΝ Έδεσσας,
Τζαφέρης Νικόλαος του Ζήση, 28-11-1912, ΣΝ Κοζάνης από πνευμονία,
Τσιόκας Δημήτριος του Αναστ., Μάρτ. 1913, ΣΝ Φλώρινας από πνευμονία,
Τσόκας Δημήτριος, 11-3-1913, ΣΝ Φλώρινας από πνευμονία, λοχίας Λακερδάς Βασίλειος, 22-6-1913, Γ΄ ΣΝ Θ/νίκης από τύφο,
δεκανέας Παπαδημητρίου Αντώνιος, 12-3-1913, ΣΝ Τρικάλων από βρογχοπνευμονία.

Από κακουχίες πολέμου αποβίωσαν οι Τυρναβίτες στρατιώτες:

Βουλγαρέλης Ιωάννης του Δημ., 13-2-1913 Τύρναβος,
Ταρλαής Βασίλειος του Ζήση 8-4-1913,
Τσιάκας Δημήτριος του Αναστ., 20-12-1912,
λοχίας Λακαρδάς Αναστάσιος του Κων/νου 21-6-1913.

Ίσως υπάρχουν και άλλοι πεσόντες που δεν καταγράφηκαν. Από τους 35 Τυρναβίτες «βαλκανιομάχους» πεσόντες που αναφέρω, οι 18 αναγράφονται στη δεξιά πλευρά του από το 1926 αναγερμένου (από τον τότε κοινοτάρχη, γιατρό και φιλοξενούντα το Στρατηγείο του 1912 Μιχαήλ Τσολάκη) Ηρώου της πόλης στο άλσος «Τούμπα» και αξίζει να τιμηθούν από τη δημοτική αρχή με μια τιμητική τελετή, όπως συμβαίνει πρόσφατα με το άλλο μνημείο έξω από την πόλη, που αναγέρθηκε στα τέλη της δεκαετίας του 1950.

Από τον Αμπελώνα φονεύτηκαν οι στρατιώτες:

Μπαλές Χρίστος του Θεοδ./Στρώμνιτσα Ιούλιος 1913,
Πλιάκας Κων/νος του Αθαν./Σάροβιτς 23-10-1912.

Από το Αργυροπούλι φονεύτηκε ο στρατιώτης

Πέρκας Νικόλαος του Αθαν., Ιούλιος 1913

και αποβίωσε στο ΣΝ Κοζάνης από τραύματα

ο Θεοχαρόπουλος Αχιλλέας του Σπυρ. 1912.

Από τη Ροδιά φονεύτηκε

ο Γκότας Ιωάννης του Αθαν./Λαχανάς 22-6-1913.

Τιμή και δόξα στους πεσόντες Ήρωες του 1912-1913.

Προσθήκη του Paidis.com ως προτεινόμενη πηγή στην Google

Προσοχή! Επιτρέπεται η αναδημοσίευση των πληροφοριών του παραπάνω άρθρου ή μέρους αυτών μόνο αν αναφέρεται ως πηγή το https://paidis.com/ και υπάρχει ενεργός σύνδεσμος.