Γιατί γεννιούνται λιγότερα παιδιά; Μεγάλη έρευνα του ΟΗΕ ανατρέπει όσα πιστεύαμε

Για την υπογεννητικότητα ακούμε συχνά ότι οι νέοι βάζουν την καριέρα πάνω από την οικογένεια, παντρεύονται αργότερα ή δεν ενδιαφέρονται πλέον τόσο για την απόκτηση παιδιών. Η πραγματικότητα όμως φαίνεται να είναι πιο σύνθετη.

Το Ταμείο Πληθυσμού των Ηνωμένων Εθνών (UNFPA), σε συνεργασία με τη YouGov, σε μεγάλη διεθνή έρευνα που πραγματοποιήθηκε στα τέλη του 2024 και παρουσιάστηκε από τον ΟΗΕ το 2025, ρώτησε περίπου 14.000 ανθρώπους σε 14 χώρες, οι οποίες αντιπροσωπεύουν περισσότερο από το ένα τρίτο του παγκόσμιου πληθυσμού, πόσα παιδιά θα ήθελαν να αποκτήσουν, πόσα πιστεύουν ότι τελικά θα αποκτήσουν και ποια εμπόδια τούς αναγκάζουν να αλλάξουν τα σχέδιά τους για οικογένεια

Περίπου ένας στους πέντε ανθρώπους σε αναπαραγωγική ηλικία εκτιμά ότι δεν θα καταφέρει να αποκτήσει τον αριθμό των παιδιών που θα ήθελε.

Η απόσταση ανάμεσα στην επιθυμία και στην πραγματικότητα φαίνεται να συνδέεται σε μεγάλο βαθμό με τις συνθήκες ζωής.

Όταν η δημιουργία οικογένειας περνά από τον οικογενειακό προϋπολογισμό

Τα οικονομικά αποτελούν το σημαντικότερο εμπόδιο που καταγράφεται στην έρευνα. Περισσότεροι από τους μισούς συμμετέχοντες ανέφεραν ότι οικονομικοί παράγοντες έχουν επηρεάσει ή ενδέχεται να επηρεάσουν τον αριθμό των παιδιών που θα αποκτήσουν.

Το 39% αναφέρθηκε σε οικονομικούς περιορισμούς, το 19% σε προβλήματα που σχετίζονται με τη στέγαση και το 21% στην ανεργία ή στην εργασιακή ανασφάλεια.

Η απόκτηση ενός ακόμη παιδιού συνδέεται αναπόφευκτα με το αν υπάρχει σταθερό εισόδημα, κατάλληλο σπίτι, δυνατότητα φύλαξης και η οικονομική ασφάλεια που χρειάζεται μια οικογένεια για πολλά χρόνια. Όταν το ενοίκιο απορροφά μεγάλο μέρος του μισθού και η εργασία παραμένει αβέβαιη, η επιθυμία για δεύτερο ή τρίτο παιδί μπορεί εύκολα να αναβληθεί ή να εγκαταλειφθεί.

Η δυσκολία εύρεσης συντρόφου

Στην εικόνα προστίθεται ένας παράγοντας που συζητείται λιγότερο. Το 14% των ερωτηθέντων ανέφερε την έλλειψη κατάλληλου συντρόφου ως λόγο που μπορεί να το οδηγήσει στην απόκτηση λιγότερων παιδιών από όσα θα ήθελε.

Η επιθυμία για οικογένεια δεν σημαίνει απαραίτητα ότι υπάρχει και ο άνθρωπος με τον οποίο κάποιος θέλει να τη δημιουργήσει. Όταν μια σταθερή σχέση έρχεται αργότερα στη ζωή, μετατίθεται συνήθως και η ηλικία απόκτησης του πρώτου παιδιού. Αυτό μπορεί στη συνέχεια να περιορίσει τον χρόνο για ένα δεύτερο ή τρίτο παιδί.

Σε αυτό το σημείο οι προσωπικές και οικονομικές συνθήκες συναντούν και τη βιολογία. Περίπου το 24% των ερωτηθέντων ανέφερε προβλήματα υγείας, μεταξύ των οποίων δυσκολίες σύλληψης, ως παράγοντα που μπορεί να επηρεάσει τα σχέδιά του για οικογένεια.

Η ανασφάλεια για το μέλλον επηρεάζει και τις γεννήσεις

Για ένα μέρος των ανθρώπων η απόφαση επηρεάζεται και από την εικόνα που έχουν για τα χρόνια που έρχονται. Σχεδόν ένας στους πέντε ανέφερε φόβους για το μέλλον ως έναν από τους λόγους που μπορεί να τον οδηγήσουν στην απόκτηση λιγότερων παιδιών.

Οι ανησυχίες αυτές περιλαμβάνουν την κλιματική αλλαγή και την περιβαλλοντική υποβάθμιση, αλλά και πολέμους, πανδημίες και γενικότερη πολιτική ή οικονομική αστάθεια.

Δεν πρόκειται επομένως μόνο για το αν ένα ζευγάρι μπορεί σήμερα να καλύψει τα έξοδα ενός παιδιού. Στην απόφαση μπαίνει και η αβεβαιότητα για το πώς θα είναι η ζωή της οικογένειας σε δέκα ή είκοσι χρόνια.

Η καθημερινότητα μετά τη γέννηση

Η έρευνα καταγράφει επίσης τη σημασία που έχει ο τρόπος με τον οποίο μοιράζεται η φροντίδα των παιδιών μέσα στην οικογένεια.

Το 11% των συμμετεχόντων ανέφερε ότι η ανεπαρκής συμμετοχή του συντρόφου στις δουλειές του σπιτιού ή στη φροντίδα των παιδιών θα μπορούσε να επηρεάσει τον αριθμό των παιδιών που θα αποκτήσει. Το συγκεκριμένο πρόβλημα αναφέρθηκε από τις γυναίκες σχεδόν δύο φορές συχνότερα απ’ ό,τι από τους άνδρες.

Η δυνατότητα δημιουργίας μεγαλύτερης οικογένειας συνδέεται λοιπόν και με πολύ πρακτικά ζητήματα: ποιος θα μείνει με το παιδί όταν αρρωστήσει, πώς θα συνδυαστεί το ωράριο εργασίας με τη φροντίδα του και κατά πόσο οι ευθύνες μοιράζονται μεταξύ των δύο γονέων.

Γιατί τα επιδόματα δεν αρκούν

Τα αποτελέσματα της έρευνας εξηγούν σε έναν βαθμό γιατί οι πολιτικές που περιορίζονται σε ένα επίδομα γέννησης δύσκολα μπορούν από μόνες τους να ανατρέψουν τη δημογραφική τάση.

Η οικονομική ενίσχυση μπορεί να βοηθήσει, αλλά δεν εξασφαλίζει σταθερή εργασία ή προσιτή κατοικία, ούτε λύνει το πρόβλημα της παιδικής φροντίδας και της ισορροπίας ανάμεσα στην επαγγελματική και την οικογενειακή ζωή.

Το UNFPA επισημαίνει γι’ αυτό ότι πολιτικές όπως τα «baby bonuses» έχουν περιορισμένη αποτελεσματικότητα όταν δεν συνοδεύονται από μέτρα που αντιμετωπίζουν τις συνθήκες οι οποίες εμποδίζουν τους ανθρώπους να πραγματοποιήσουν τις οικογενειακές τους επιθυμίες.

Τέσσερις στους δέκα άνω των 50 απέκτησαν λιγότερα παιδιά απ’ όσα ήθελαν

Ίσως το πιο χαρακτηριστικό εύρημα αφορά τους μεγαλύτερους σε ηλικία συμμετέχοντες.

Μεταξύ όσων ήταν άνω των 50 ετών, το 40% δήλωσε ότι τελικά δεν απέκτησε τον αριθμό των παιδιών που θα ήθελε.

Στη συγκεκριμένη ηλικιακή ομάδα δεν πρόκειται πλέον για σχέδια που μπορεί απλώς να πραγματοποιηθούν αργότερα. Η διαφορά ανάμεσα στην επιθυμητή και στην πραγματική οικογένεια έχει ήδη διαμορφωθεί.

Η έρευνα του UNFPA δείχνει οτι υπάρχουν άνθρωποι που πράγματι επιλέγουν να μην αποκτήσουν παιδιά, αλλά και άνθρωποι που θα ήθελαν μεγαλύτερη οικογένεια και τελικά αποκτούν λιγότερα παιδιά λόγω οικονομικών δυσκολιών, στέγασης, εργασιακής ανασφάλειας, προβλημάτων υγείας, προσωπικών συνθηκών ή έλλειψης υποστήριξης.

Και αυτή η διάκριση έχει σημασία, ιδιαίτερα όταν οι κυβερνήσεις αναζητούν τρόπους αντιμετώπισης της υπογεννητικότητας. Γιατί άλλο είναι να προσπαθείς να πείσεις τους ανθρώπους να κάνουν περισσότερα παιδιά και άλλο να αφαιρείς τα εμπόδια από εκείνους θέλουν να τα αποκτήσουν.