Γιατί στις σκανδιναβικές χώρες δεν υπάρχει λέξη για το «παρακαλώ» – Η διαφορετική αντίληψη της ευγένειας

Στη Δανία, τη Σουηδία, τη Νορβηγία και άλλες χώρες του ευρωπαϊκού Βορρά, η ευγένεια δεν εκφράζεται απαραίτητα με τις λέξεις που έχουμε συνηθίσει. Ένα ενδιαφέρον δημοσίευμα του BBC εξηγεί πώς η γλώσσα αντανακλά τις κοινωνικές αντιλήψεις για την ισότητα, τον σεβασμό και τις ανθρώπινες σχέσεις.

Όταν ταξιδεύουμε σε μια ξένη χώρα, μερικές από τις πρώτες λέξεις που προσπαθούμε να μάθουμε είναι το «καλημέρα», το «ευχαριστώ» και το «παρακαλώ». Πρόκειται για απλές εκφράσεις που θεωρούμε σχεδόν απαραίτητες στην καθημερινή επικοινωνία. Τι συμβαίνει όμως όταν μια γλώσσα δεν διαθέτει μια λέξη που να αντιστοιχεί ακριβώς στο δικό μας «παρακαλώ»;

Αυτό συμβαίνει στις γλώσσες των σκανδιναβικών και γενικότερα των βόρειων ευρωπαϊκών χωρών. Στα δανικά, τα σουηδικά, τα νορβηγικά, τα ισλανδικά και τα φινλανδικά δεν υπάρχει μία λέξη που να χρησιμοποιείται σε όλες τις περιστάσεις όπως το αγγλικό please.

Το γεγονός αυτό δεν σημαίνει ότι οι κάτοικοι των χωρών αυτών είναι λιγότερο ευγενικοί. Αντίθετα, όπως εξηγεί το BBC σε σχετικό δημοσίευμά του, η ευγένεια εκφράζεται με διαφορετικούς τρόπους, οι οποίοι συνδέονται στενά με την κουλτούρα και την κοινωνική οργάνωση κάθε χώρας.

Η ευγένεια δεν χρειάζεται πάντα μια συγκεκριμένη λέξη

Ο γλωσσολόγος δρ Τζέιμς Πουχόφσκι, ερευνητής στο Νορβηγικό Μουσείο Γραπτού Πολιτισμού, επισημαίνει ότι η αναζήτηση μιας ακριβούς μετάφρασης του «please» δεν είναι απαραίτητα ο σωστός τρόπος για να κατανοήσουμε πώς λειτουργεί η ευγένεια σε αυτές τις γλώσσες.

Στη Δανία, για παράδειγμα, κάποιος που θέλει να αγοράσει ένα γλυκό από έναν φούρνο μπορεί να χρησιμοποιήσει την έκφραση må jeg bede om, που σημαίνει περίπου «μπορώ να ζητήσω». Με αυτόν τον τρόπο διατυπώνει ευγενικά το αίτημά του, χωρίς να χρειάζεται να προσθέσει μια ξεχωριστή λέξη αντίστοιχη του «παρακαλώ».

Στη Σουηδία είναι συνηθισμένο να προστίθεται η λέξη tack, δηλαδή «ευχαριστώ», ενώ στη Νορβηγία η ευγένεια μπορεί να εκφράζεται μέσα από τον τόνο της φωνής, μια ελαφριά αλλαγή στον επιτονισμό ή ένα χαμόγελο.

Η καθηγήτρια δανικής γλώσσας Ντανιέλα Χούμελγκρεν εξηγεί ότι στις κοινωνίες αυτές εκτιμώνται ιδιαίτερα η αποτελεσματικότητα και η άμεση επικοινωνία. Οι άνθρωποι συνηθίζουν να διατυπώνουν καθαρά αυτό που θέλουν, χωρίς πολλές τυπικές εκφράσεις.

Μάλιστα, η υπερβολική ευγένεια μπορεί ορισμένες φορές να θεωρηθεί περιττή ή ενοχλητική, ιδιαίτερα όταν καθυστερεί μια απλή καθημερινή συναλλαγή.

Η σχέση της γλώσσας με την κοινωνική ισότητα

Πίσω από αυτή τη γλωσσική ιδιαιτερότητα βρίσκεται και μια βαθύτερη κοινωνική αντίληψη.

Σύμφωνα με τον Πουχόφσκι, στις βόρειες ευρωπαϊκές κοινωνίες δίνεται μεγάλη σημασία στην ισότητα μεταξύ των ανθρώπων. Οι κοινωνικές και ταξικές διακρίσεις δεν τονίζονται τόσο έντονα στην καθημερινή επικοινωνία, γεγονός που επηρεάζει και τον τρόπο με τον οποίο απευθύνονται οι άνθρωποι ο ένας στον άλλον.

Χαρακτηριστικό είναι ότι παλαιότεροι επίσημοι προσφωνητικοί τύποι, όπως τα αντίστοιχα του «κύριος» και «κυρία», έχουν σε μεγάλο βαθμό περιοριστεί στην καθημερινή χρήση.

Η αντίληψη αυτή συνδέεται και με τον λεγόμενο Νόμο του Γιάντε (Jante’s Law), μια γνωστή σκανδιναβική κοινωνική ιδέα σύμφωνα με την οποία κανείς δεν πρέπει να θεωρεί τον εαυτό του ανώτερο ή σημαντικότερο από τους άλλους.

Μέσα σε ένα τέτοιο κοινωνικό περιβάλλον, η ευγένεια δεν χρειάζεται να εκφράζεται με λέξεις που υποδηλώνουν ιδιαίτερη επισημότητα ή υποτακτικότητα. Περισσότερη σημασία αποκτούν ο τρόπος διατύπωσης, ο τόνος και οι συνθήκες της επικοινωνίας.

Παρόμοιες αντιλήψεις συναντώνται και στη Φινλανδία, παρότι η φινλανδική γλώσσα ανήκει σε διαφορετική γλωσσική οικογένεια από τις υπόλοιπες που εξετάζει το δημοσίευμα.

Το «ευχαριστώ» παίρνει συχνά τη θέση του «παρακαλώ»

Μια ενδιαφέρουσα ιδιαιτερότητα είναι ότι σε αρκετές από αυτές τις γλώσσες το «ευχαριστώ» μπορεί να χρησιμοποιηθεί και κατά τη διατύπωση ενός αιτήματος.

Στα σουηδικά χρησιμοποιείται το tack, στα δανικά το tak, στα νορβηγικά και τα ισλανδικά το takk, ενώ στα φινλανδικά η αντίστοιχη λέξη είναι kiitos.

Το BBC παραπέμπει μάλιστα σε γλωσσολογική έρευνα για τη χρήση του σουηδικού tack, η οποία συνδέει την έκφραση ευγένειας με την ισότητα και την αμοιβαιότητα στις ανθρώπινες σχέσεις, παρά με την επίδειξη σεβασμού προς κάποιον που θεωρείται ανώτερος.

Αυτό βέβαια δεν σημαίνει ότι κάθε αίτημα πρέπει υποχρεωτικά να συνοδεύεται από ένα «ευχαριστώ». Σε πολλές καθημερινές περιστάσεις, όπως η παραγγελία ενός καφέ, μια απλή και άμεση διατύπωση θεωρείται απολύτως φυσιολογική.

Όταν η υπερβολική ευγένεια προκαλεί αμηχανία

Η διαφορά γίνεται ακόμη πιο ενδιαφέρουσα όταν συγκρίνουμε τις συνήθειες των βόρειων χωρών με εκείνες άλλων κοινωνιών.

Η Χούμελγκρεν αναφέρει χαρακτηριστικά ότι δεν έχει ακούσει να στέλνει κάποιος ευχαριστήρια κάρτα μετά από μια επαγγελματική συνέντευξη, μια πρακτική που σε άλλες χώρες μπορεί να θεωρείται ένδειξη καλών τρόπων.

Στο δανικό κοινωνικό περιβάλλον, μια τέτοια κίνηση θα μπορούσε να φανεί υπερβολική ή ακόμη και να δημιουργήσει την εντύπωση ότι ο αποστολέας επιδιώκει κάποια ιδιαίτερη εύνοια.

Γι’ αυτό και η ίδια συμβουλεύει τους ταξιδιώτες να παρατηρούν πώς συμπεριφέρονται οι ντόπιοι. Ο τρόπος με τον οποίο απευθύνονται στους υπαλλήλους των καταστημάτων, η γλώσσα του σώματος και ο τόνος της φωνής μπορούν να αποκαλύψουν περισσότερα για τους κανόνες ευγένειας μιας κοινωνίας από την απομνημόνευση μερικών λέξεων.

Διαφορετικές λέξεις, ίδιος σεβασμός

Το ενδιαφέρον στην περίπτωση των βόρειων ευρωπαϊκών χωρών είναι ότι αναδεικνύει πόσο διαφορετικά μπορούν να εκφράζονται ακόμη και οι πιο αυτονόητες, φαινομενικά, κοινωνικές συμπεριφορές.

Για έναν επισκέπτη που έχει συνηθίσει να ακούει διαρκώς «παρακαλώ», η απουσία της λέξης μπορεί αρχικά να δημιουργήσει την εντύπωση μιας ψυχρής ή απότομης επικοινωνίας. Για τους ίδιους τους κατοίκους, όμως, η άμεση διατύπωση ενός αιτήματος δεν συνεπάγεται έλλειψη σεβασμού.

Άλλωστε, όπως επισημαίνει ο Πουχόφσκι, η γλώσσα δεν περιορίζεται στις λέξεις. Σημασία έχει και ο τρόπος με τον οποίο παρουσιάζουμε μια σκέψη ή απευθυνόμαστε σε έναν άλλον άνθρωπο.

Έτσι, στις χώρες αυτές μπορεί να μη συναντήσει κανείς το «παρακαλώ» με τη μορφή που το γνωρίζει, αλλά αυτό δεν σημαίνει ότι απουσιάζει και η ευγένεια.