Μεγάλα καραγάτσια (φτελιές) δέντρα δεκαετιών, έχουν ξεραθεί φέτος το καλοκαίρι στην περιοχή του Δήμου Τυρνάβου και ιδιαίτερα στον Αμπελώνα. Την ίδια στιγμή, στην άλλη πλευρά του Ατλαντικού, επιστήμονες δίνουν μάχη για να σώσουν τις φτελιές από μία ασθένεια που έχει σκοτώσει εκατομμύρια δέντρα. Υπάρχει άραγε κάποια σχέση; Για την περιοχή μας, προς το παρόν, κανείς δεν μπορεί να το υποστηρίξει επιστημονικά. Το ερώτημα όμως αξίζει να διερευνηθεί.

Για τους παλαιότερους κατοίκους του Αμπελώνα, τα καραγάτσια δεν είναι ένα άγνωστο δέντρο. Αντίθετα, αποτελούσαν χαρακτηριστικό κομμάτι της βλάστησης της περιοχής.

Υπάρχουν μάλιστα ιστορικές αναφορές σύμφωνα με τις οποίες στην περιοχή υπήρχαν πολλά αυτοφυή καραγάτσια, σε τέτοιο βαθμό ώστε μεταξύ των ονομάτων που είχαν προταθεί παλαιότερα για τον Αμπελώνα να είναι και το «Πτελέα» ή «Πτελεών» – από την πτελέα, δηλαδή τη φτελιά ή καραγάτσια. Σήμερα όμως η εικόνα είναι πολύ διαφορετική.

Τα καραγάτσια που ξεράθηκαν στον Αμπελώνα

Σύμφωνα με παρατηρήσεις και αναφορές κατοίκων της περιοχής, στον Δήμο Τυρνάβου και ιδιαίτερα στον Αμπελώνα έχουν ξεραθεί καραγάτσια, μεταξύ των οποίων και εντυπωσιακά, μεγάλα δέντρα πολλών ετών.

Πρόκειται για μια εικόνα που δύσκολα περνά απαρατήρητη από όσους γνώριζαν αυτά τα δέντρα επί δεκαετίες.

Μέχρι σήμερα, ωστόσο, δεν έχουμε υπόψη μας κάποια δημοσιευμένη επιστημονική μελέτη ή επίσημη εργαστηριακή διάγνωση που να εξηγεί την αιτία της ξήρανσης των καραγατσιών στον Αμπελώνα.

Δεν μπορούμε επομένως να ισχυριστούμε ότι αυτό που παρατηρείται στην περιοχή μας οφείλεται στην ίδια ασθένεια που έχει προκαλέσει τεράστια καταστροφή στις φτελιές της Βόρειας Αμερικής.

Μπορούμε όμως να θέσουμε το ερώτημα: έχει διερευνηθεί επιστημονικά γιατί χάθηκαν τόσα καραγάτσια από την περιοχή;

Στη Βόρεια Αμερική η εικόνα είναι γνωστή εδώ και δεκαετίες

Στον Καναδά και στις Ηνωμένες Πολιτείες ο μεγάλος εχθρός της φτελιάς έχει όνομα: Dutch elm disease (DED), η ολλανδική ασθένεια της φτελιάς.

Πρόκειται για μυκητολογική ασθένεια που μεταδίδεται κυρίως μέσω μικρών σκαθαριών του φλοιού. Ο μύκητας εισέρχεται στο δέντρο και προσβάλλει το αγγειακό του σύστημα, εμποδίζοντας ουσιαστικά τη μεταφορά του νερού.

Τα φύλλα αρχίζουν να μαραίνονται και να κιτρινίζουν, κλαδιά ξεραίνονται και τελικά μπορεί να χαθεί ολόκληρο το δέντρο.

Η ασθένεια αποδεκατίζει τους πληθυσμούς φτελιάς στη Βόρεια Αμερική εδώ και δεκαετίες και άλλαξε ακόμη και την εικόνα ολόκληρων πόλεων.

«Δεν χάσαμε τις φτελιές – χάθηκε η ικανότητά τους να γερνάνε»

Μια φράση της Alison Morrison, υπεύθυνης του Elm Recovery Project στο Arboretum του University of Guelph στον Καναδά, περιγράφει ίσως καλύτερα το πρόβλημα.

Όπως εξηγεί στο CBC, το ζήτημα δεν είναι ότι εξαφανίστηκαν εντελώς οι φτελιές.

Το πρόβλημα είναι ότι χάθηκε σε μεγάλο βαθμό η δυνατότητά τους να φτάνουν σε μεγάλη ηλικία.

Νεαρά δέντρα μπορεί να συνεχίζουν να εμφανίζονται, αλλά πολλά προσβάλλονται πριν προλάβουν να γίνουν οι τεράστιες φτελιές που κάποτε σκίαζαν δρόμους, πάρκα και όχθες ποταμών.

Και αυτό κάνει την εικόνα των μεγάλων, παλιών καραγατσιών που ξεράθηκαν στην περιοχή μας ακόμη πιο άξια διερεύνησης – χωρίς αυτό να σημαίνει ότι η αιτία είναι η ίδια.

Οι επιστήμονες κάνουν τώρα κάτι που μοιάζει παράλογο

Στο Βερμόντ των ΗΠΑ βρίσκεται σε εξέλιξη ένα διαφορετικό επιστημονικό πείραμα.

Ερευνητές της U.S. Forest Service και της The Nature Conservancy πήραν περίπου 6.000 νεαρές φτελιές και τις μόλυναν σκόπιμα με χιλιάδες σπόρια του μύκητα που προκαλεί την ασθένεια.

Γιατί να μολύνει κάποιος επίτηδες ένα υγιές δέντρο; Για να ανακαλύψει ποια δέντρα θα επιβιώσουν.

Οι συγκεκριμένες νεαρές φτελιές προέρχονται από δέντρα που είχαν καταφέρει να επιβιώσουν από την ασθένεια. Οι επιστήμονες θέλουν τώρα να διαπιστώσουν εάν αυτή η ανθεκτικότητα μπορεί να περάσει και στις επόμενες γενιές.

Όσα δέντρα αντέξουν θα συνεχίσουν να μεγαλώνουν. Ο στόχος είναι σε περίπου 15 χρόνια να παράγουν σπόρους, οι οποίοι θα μπορούσαν να χρησιμοποιηθούν για την αποκατάσταση των πληθυσμών της φτελιάς.

Στον Καναδά κρατούν ένα «γενετικό αρχείο» των επιζώντων

Αντίστοιχη προσπάθεια γίνεται και στον Καναδά.

Στο Elm Recovery Project έχουν συγκεντρωθεί φτελιές που επέζησαν από την ασθένεια και χρησιμοποιούνται για αναπαραγωγή και μελέτη.

Σύμφωνα με την Alison Morrison, στο πρόγραμμα υπάρχουν 109 δέντρα που έχουν εκτεθεί επανειλημμένα στην Dutch elm disease και σε διαφορετικά στελέχη της, δημιουργώντας ουσιαστικά μια πολύτιμη γενετική τράπεζα ανθεκτικών δέντρων.

Ορισμένα έχουν πλέον φτάσει σε ηλικία κατά την οποία παράγουν σπόρους και το επόμενο ερώτημα είναι αν οι απόγονοί τους θα κληρονομήσουν αυτή την ανθεκτικότητα.

Και στον Αμπελώνα ποιος θα δώσει την απάντηση;

Η ιστορία από τον Καναδά και τις ΗΠΑ έχει ιδιαίτερο ενδιαφέρον για την περιοχή μας ακριβώς επειδή δείχνει τί μπορεί να κάνει η επιστημονική έρευνα όταν η μαζική απώλεια ενός είδους δέντρου αντιμετωπίζεται ως πρόβλημα που πρέπει να εξηγηθεί και όχι απλώς ως κάτι που «συνέβη».

Τα καραγάτσια αποτελούν αναπόσπαστο κομμάτι της φυσικής ιστορίας του Δήμου Τυρνάβου. Η εικόνα, όμως, ιδιαίτερα στον Αμπελώνα, με μεγάλα και υπεραιωνόβια δέντρα να έχουν ξεραθεί, δεν μπορεί πλέον να περνά απαρατήρητη. Είναι ίσως η στιγμή οι αρμόδιες δασικές και επιστημονικές υπηρεσίες σε συνεργασία με το Δήμο Τυρνάβου να προχωρήσουν σε μια συστηματική καταγραφή και διερεύνηση του φαινομένου, ώστε να εξακριβωθούν τα αίτια και να ληφθούν, εφόσον είναι δυνατόν, μέτρα για την αντιμετώπισή του και τη διάσωση των καραγατσιών που έχουν απομείνει.

Προσθήκη του Paidis.com ως προτεινόμενη πηγή στην Google

Προσοχή! Επιτρέπεται η αναδημοσίευση των πληροφοριών του παραπάνω άρθρου ή μέρους αυτών μόνο αν αναφέρεται ως πηγή το https://paidis.com/ και υπάρχει ενεργός σύνδεσμος.