Ελλάδα: ένα κράτος σε μόνιμη βλάβη και μια κοινωνία που αρνείται να καταρρεύσει

Το κράτος που καθυστερεί

Η αδυναμία δεν βρίσκεται μόνο στη γραφειοκρατία. Βρίσκεται στη βαθύτερη έλλειψη συνέχειας. Κάθε πολιτική αλλαγή μοιάζει με επανεκκίνηση του συστήματος. Σχέδια εξαγγέλλονται, νόμοι ψηφίζονται, μεταρρυθμίσεις ξεκινούν — και ύστερα χάνονται στη μετάφραση της εφαρμογής.

Η πολυνομία δημιουργεί σύγχυση. Οι αρμοδιότητες διαχέονται. Η λογοδοσία θολώνει. Η συντήρηση υποχωρεί μπροστά στην εξαγγελία.

Το αποτέλεσμα δεν είναι απαραίτητα η απόλυτη κατάρρευση· είναι κάτι πιο ύπουλο: μια διαρκής μετριότητα που συνηθίζεται.

Και όταν το κράτος συνηθίζει στη μετριότητα, η κοινωνία συνηθίζει στην παράκαμψη…

Οι πόλεις ως σύμπτωμα

Αρκεί να κοιτάξει κανείς τις ελληνικές πόλεις. Άναρχη δόμηση, περιορισμένο πράσινο, έλλειψη συνολικού σχεδίου. Η ανάπτυξη δεν ήταν προϊόν οράματος αλλά ανάγκης και ευκαιρίας. Η αντιπαροχή έλυσε στεγαστικά προβλήματα, αλλά δεν δημιούργησε βιώσιμους αστικούς οργανισμούς.

Κι όμως, μέσα σε αυτή τη χωρική αταξία, γεννήθηκε οικονομική δραστηριότητα. Μικρές επιχειρήσεις, επαγγελματίες, δημιουργοί — όλοι βρήκαν τρόπο να λειτουργήσουν. Το χάος δεν τους σταμάτησε· τους διαμόρφωσε.

Η κοινωνία που αυτοσχεδιάζει

Ο Έλληνας έμαθε να επιβιώνει χωρίς να περιμένει από το κράτος. Δημιούργησε δίκτυα. Στήριξε την οικογένεια. Επένδυσε στη μόρφωση των παιδιών του, ακόμη κι όταν το εκπαιδευτικό σύστημα άλλαζε κατεύθυνση κάθε λίγα χρόνια. Προσαρμόστηκε σε οικονομικές κρίσεις, φορολογικές ανατροπές, διοικητικές ασάφειες.

Η επιχειρηματικότητα στην Ελλάδα δεν είναι προϊόν σταθερότητας· είναι προϊόν πίεσης. Η καινοτομία δεν γεννήθηκε επειδή το πλαίσιο ήταν ιδανικό, αλλά επειδή έπρεπε να βρεθεί διέξοδος.

Και όταν πολλοί από αυτούς τους ανθρώπους βρέθηκαν σε πιο οργανωμένα περιβάλλοντα στο εξωτερικό, απέδειξαν ότι μπορούν να διακριθούν. Όχι γιατί άλλαξαν οι ίδιοι, αλλά γιατί βρέθηκαν σε σύστημα που δεν τους φρέναρε.

Το πρόβλημα δεν είναι οι άνθρωποι

Η εύκολη εξήγηση είναι να κατηγορήσουμε τη «νοοτροπία». Όμως η ίδια κοινωνία που κατηγορείται για αδιαφορία, παράγει επιστήμονες, επιχειρηματίες, επαγγελματίες που επιτυγχάνουν διεθνώς. Η ίδια κοινωνία που θεωρείται «ανοργάνωτη», οργανώνεται αποτελεσματικά σε μικρή κλίμακα: στην οικογένεια, στη γειτονιά, στην επιχείρηση.

Το πρόβλημα δεν είναι η έλλειψη ικανών ανθρώπων. Είναι η αδυναμία θεσμικής οργάνωσης σε μεγάλη κλίμακα. Είναι η χαμηλή εμπιστοσύνη προς τους κανόνες. Είναι η αίσθηση ότι οι νόμοι δεν εφαρμόζονται με συνέπεια για όλους.

Όταν οι θεσμοί δεν εμπνέουν εμπιστοσύνη, οι πολίτες επενδύουν στις προσωπικές τους λύσεις. Και έτσι ο φαύλος κύκλος διαιωνίζεται.

Μόνιμη βλάβη ή διαρκής ανοχή;

Η εικόνα ενός κράτους σε «μόνιμη βλάβη» δεν σημαίνει ότι τίποτα δεν λειτουργεί. Σημαίνει ότι λειτουργεί κάτω από τις δυνατότητές του. Ότι αντιδρά αντί να προλαμβάνει. Ότι διορθώνει αφού προκύψει κρίση. Ότι δεν διαθέτει τη θεσμική σταθερότητα που θα απελευθέρωνε την κοινωνική δυναμική.

Η τραγική ειρωνεία είναι ότι η χώρα δεν πάσχει από έλλειψη ανθρώπινου κεφαλαίου. Πάσχει από αδυναμία συντονισμού αυτού του κεφαλαίου σε συλλογικό επίπεδο.

Η κρίσιμη καμπή

Η κοινωνία έχει αποδείξει ότι δεν καταρρέει εύκολα. Αντέχει. Προσαρμόζεται. Μεταναστεύει αν χρειαστεί. Δημιουργεί νέους δρόμους όταν οι παλιοί κλείνουν.

Το ερώτημα, όμως, δεν είναι αν οι πολίτες μπορούν να συνεχίσουν να αντέχουν. Το ερώτημα είναι πόσο καιρό μπορεί μια κοινωνία να λειτουργεί παρά το κράτος της — αντί μαζί του.

Γιατί μια χώρα δεν απογειώνεται όταν οι πολίτες της απλώς επιβιώνουν. Απογειώνεται όταν το κράτος παύει να είναι εμπόδιο και γίνεται πολλαπλασιαστής.

Μέχρι τότε, η Ελλάδα θα παραμένει ένα κράτος που δυσκολεύεται να λειτουργήσει στο ύψος των περιστάσεων —
και μια κοινωνία που, πεισματικά, αρνείται να καταρρεύσει. Κρίμα, γιατί της αξίζει η υπέρβαση και όχι η διαρκής διαχείριση της ανεπάρκειας…