Μήδεια: Θύμα ή δολοφόνος; Η πιο αμφιλεγόμενη μορφή της ελληνικής μυθολογίας

• είναι εγγονή του Ήλιου (του θεού-Ήλιου),

• ανιψιά της Κίρκης, της διάσημης μάγισσας,

• κόρη του βασιλιά Αιήτη, προστάτη του Χρυσόμαλλου Δέρατος.

Ο Ησίοδος δεν αφηγείται λεπτομέρειες για τη ζωή της· όμως με το ότι την αποκαλεί «θεϊκή Μήδεια», τονίζει ότι πρόκειται για μορφή όχι απλώς ανθρώπινη, αλλά συνδεδεμένη με το υπερφυσικό.

Ο Ιάσονας, το Χρυσόμαλλο Δέρας και ο «καταναγκαστικός» έρωτας

Η πιο ολοκληρωμένη αρχαία αφήγηση για τη Μήδεια και τον Ιάσονα βρίσκεται στα «Αργοναυτικά» του Απολλώνιου του Ρόδιου (3ος αι. π.Χ.).

Ο Ιάσονας φτάνει στην Κολχίδα για να πάρει το Χρυσόμαλλο Δέρας. Ο βασιλιάς Αιήτης υπόσχεται να το παραδώσει μόνο αν ο Ιάσονας ολοκληρώσει σχεδόν ακατόρθωτες δοκιμασίες. Τότε οι θεές Ήρα και Αθηνά ζητούν βοήθεια από την Αφροδίτη, που στέλνει τον Έρωτα να κάνει τη Μήδεια να ερωτευτεί παράφορα.

Εδώ η Μήδεια παρουσιάζεται ως μια γυναίκα που ζει διαρκή εσωτερική διάλυση: ανάμεσα στην οικογένεια και στην πατρίδα της, από τη μία, και στην ακατανίκητη έλξη προς τον Ιάσονα, από την άλλη.

Η απόγνωση της Μήδειας και η απόφαση που τη σημαδεύει

Στα «Αργοναυτικά» η Μήδεια δεν είναι «ψυχρή μάγισσα». Είναι μια νέα γυναίκα που:

• νιώθει ντροπή και φόβο,

• περνά νύχτες άυπνη, γεμάτη αγωνία,

• ακόμη και σκέφτεται την αυτοκτονία για να μην προδώσει τους δικούς της.

Τελικά όμως αποφασίζει να βοηθήσει τον Ιάσονα. Του δίνει μαγικό άλειμμα για να προστατευτεί από τα πύρινα βόδια, και τον συμβουλεύει πώς να αντιμετωπίσει τους πολεμιστές που θα ξεπηδήσουν από τα δόντια του δράκου.

Χωρίς τη Μήδεια, ο Ιάσονας δεν θα τα κατάφερνε. Αυτό είναι κομβικό.

Όταν η προδοσία γίνεται αίμα: ο φόνος του Άψυρτου

Αφού ο Ιάσονας πετυχαίνει τους άθλους, ο Αιήτης αθετεί την υπόσχεσή του και σχεδιάζει να σκοτώσει τον Ιάσονα και τους συντρόφους του. Η Μήδεια τότε βοηθά να ναρκωθεί ο δράκος που φυλά το Δέρας και φεύγει μαζί τους.

Στην καταδίωξη, εμπλέκεται ο αδελφός της, ο Άψυρτος. Ο Ιάσονας και η Μήδεια τον παγιδεύουν σε ιερό χώρο και τελικά ο Άψυρτος σκοτώνεται. Σε κάποιες εκδοχές, η ίδια η Μήδεια τον σκοτώνει και διαμελίζει το σώμα για να καθυστερήσει τον πατέρα της.

Ακόμη κι αν δεν είναι η άμεση δολοφόνος, η Μήδεια εμφανίζεται πλέον ως συνεργός σε μια οικογενειακή τραγωδία. Το ζευγάρι χρειάζεται κάθαρση και την βρίσκει από την Κίρκη στην Αιαία.

Η συνέχεια στον Ευριπίδη: από προδομένη σύζυγος σε εκδικητική δύναμη

Η πιο διάσημη εκδοχή της ιστορίας της Μήδειας είναι η τραγωδία «Μήδεια» του Ευριπίδη (431 π.Χ.). Εδώ, η ιστορία έχει προχωρήσει: η Μήδεια και ο Ιάσονας βρίσκονται στην Κόρινθο, με παιδιά.

Και τότε έρχεται το χτύπημα:

• ο Ιάσονας την εγκαταλείπει,

• παντρεύεται τη Γλαύκη (κόρη του βασιλιά Κρέοντα),

• και η Μήδεια με τα παιδιά της οδηγούνται στην εξορία.

Η Μήδεια του Ευριπίδη παρουσιάζεται με εικόνες ζώων και φύσης: σαν θύελλα, σαν θηρίο που προστατεύει τα μικρά του. Είναι μια μορφή ασυγκράτητης δύναμης, που αρνείται να δεχτεί την ταπείνωση.

Το σχέδιο εκδίκησης: δηλητηριασμένα δώρα και η απόλυτη πράξη

Η Μήδεια οργανώνει έναν τρομακτικό σχεδιασμό:

1. στέλνει στη Γλαύκη δηλητηριασμένο πέπλο και χρυσό στέμμα,

2. η Γλαύκη τα φορά και πεθαίνει φρικτά,

3. ο Κρέοντας προσπαθεί να τη σώσει και πεθαίνει κι εκείνος,

4. και τέλος, η Μήδεια προχωρά στο πιο σοκαριστικό σημείο: σκοτώνει τα παιδιά της.

Το κάνει ενώ φαίνεται να παλεύει εσωτερικά, όμως τελικά υπερισχύει η επιθυμία να πληγώσει τον Ιάσονα εκεί που πονά περισσότερο.

Στο τέλος, ο Ήλιος της στέλνει άρμα με δράκους και εκείνη διαφεύγει χωρίς τιμωρία.

Μια φεμινιστική και μια μετα-αποικιακή ανάγνωση

Το άρθρο επισημαίνει ότι ο Ευριπίδης συχνά θεωρείται «πρωτο-φεμινιστής» λόγω του τρόπου που δίνει στη Μήδεια φωνή, ευφυΐα και επιχειρήματα. Ο λόγος της για τη θέση των γυναικών ήταν τόσο ισχυρός ώστε αργότερα διαβαζόταν ακόμη και σε συγκεντρώσεις σουφραζετών.

Παράλληλα, υπάρχει και η ανάγνωση της Μήδειας ως ξένης γυναίκας σε μια ελληνική πόλη, χωρίς πραγματική προστασία, χωρίς πλήρη αποδοχή. Η απομόνωση, η περιθωριοποίηση και η εξορία παρουσιάζονται ως συνθήκες που οδηγούν σε έκρηξη βίας.

Οι ρωμαϊκές εκδοχές: Οβίδιος και Σενέκας

Στη ρωμαϊκή παράδοση η Μήδεια παραμένει κεντρική φιγούρα.

• Ο Οβίδιος στις «Μεταμορφώσεις» αφηγείται εκτενώς την ιστορία της, ενώ στις «Ηρωίδες» της δίνει φωνή μέσα από μια επιστολή όπου μιλά ως προδομένη εξόριστη.

• Ο Σενέκας ο Νεότερος (στωικός φιλόσοφος) παρουσιάζει τη Μήδεια ακόμη πιο σκοτεινή, με έμφαση στο πώς το πάθος και η οργή την οδηγούν σε αυτοκαταστροφή και πλήρη ρήξη με τη λογική.

Τελικό ερώτημα: θύμα ή δολοφόνος;

Η Μήδεια δεν είναι «μία» μορφή. Είναι ταυτόχρονα:

• ερωτευμένη και προδομένη,

• μετανάστρια/ξένη και αποκλεισμένη,

• ικανή σωτήρας και συνεργός εγκλήματος,

• μητέρα και παιδοκτόνος.

Γι’ αυτό και δεν τελειώνει ποτέ η συζήτηση γύρω από εκείνη. Μας αναγκάζει να κοιτάξουμε κατάματα την πιο σκοτεινή πλευρά του ανθρώπου: τι μπορεί να γίνει όταν νιώσει ότι του πήραν τα πάντα.

Βασισμένο στο άρθρο της Αμάντα Μπένετ, «Θύμα ή Δολοφόνος; Η αμφιλεγόμενη ιστορία της Μήδειας στην ελληνική μυθολογία», TheCollector.

Προσοχή! Επιτρέπεται η αναδημοσίευση των πληροφοριών του παραπάνω άρθρου ή μέρους αυτών μόνο αν αναφέρεται ως πηγή το https://paidis.com/ και υπάρχει ενεργός σύνδεσμος.