Οι οδηγοί ταξί σπάνια πεθαίνουν από Αλτσχάιμερ – Τί μπορεί να κάνει η συνεχής πλοήγηση στον εγκέφαλο

Οι ερευνητές υποψιάζονται ότι σημαντικό ρόλο μπορεί να παίζει κάτι που οι συγκεκριμένοι επαγγελματίες κάνουν ασταμάτητα: πλοηγούνται σε πραγματικό χρόνο, επιλέγουν διαδρομές, προσανατολίζονται και ανανεώνουν συνεχώς τον «χάρτη» που έχουν στο μυαλό τους.

Περίπου 1 στους 100 έναντι 1 στους 60

Από τα εκατομμύρια πιστοποιητικά θανάτου που εξετάστηκαν, οι οδηγοί ταξί και ασθενοφόρων παρουσίασαν τα χαμηλότερα ποσοστά θανάτου από Αλτσχάιμερ μεταξύ 443 επαγγελμάτων.

Μετά την προσαρμογή των αποτελεσμάτων για παράγοντες όπως η ηλικία, το φύλο, η φυλή, η εθνικότητα και το μορφωτικό επίπεδο, περίπου 1 στους 100 οδηγούς ταξί και ασθενοφόρων πέθανε από Αλτσχάιμερ, έναντι περίπου 1 στους 60 στον συνολικό πληθυσμό της μελέτης.

Το στοιχείο που έκανε το εύρημα ακόμη πιο ενδιαφέρον ήταν ότι το ίδιο πλεονέκτημα δεν εμφανίστηκε γενικά στους επαγγελματίες οδηγούς.

Για παράδειγμα, οδηγοί λεωφορείων και πιλότοι, οι οποίοι συνήθως κινούνται σε προκαθορισμένες διαδρομές, δεν παρουσίαζαν αντίστοιχα χαμηλά ποσοστά.

Αυτό οδήγησε τους επιστήμονες στην υπόθεση ότι το κρίσιμο στοιχείο μπορεί να μην είναι η οδήγηση, αλλά η συνεχής και απαιτητική χωρική πλοήγηση.

Ο εγκέφαλος πρέπει συνεχώς να «ξαναφτιάχνει» τον χάρτη

Ένας οδηγός ταξί δεν αρκεί να γνωρίζει πού βρίσκεται ο προορισμός.

Πρέπει να γνωρίζει πού βρίσκεται ο ίδιος, να υπολογίζει ποια διαδρομή συμφέρει, να θυμάται εναλλακτικούς δρόμους και να αλλάζει σχέδιο όταν συναντήσει κίνηση, έργα ή κλειστούς δρόμους.

Με άλλα λόγια, ο εγκέφαλός του εκτελεί συνεχώς μια απαιτητική άσκηση χωρικής μνήμης και προσανατολισμού.

Στο επίκεντρο αυτής της διαδικασίας βρίσκεται ο ιππόκαμπος, μια περιοχή του εγκεφάλου με καθοριστικό ρόλο τόσο στη μνήμη όσο και στη χωρική πλοήγηση.

Και εδώ βρίσκεται η ιδιαίτερη σύνδεση με το Αλτσχάιμερ.

Ο ιππόκαμπος είναι μία από τις πρώτες περιοχές του εγκεφάλου που επηρεάζονται από τη νόσο. Μάλιστα, οι δυσκολίες στον προσανατολισμό και στη χωρική πλοήγηση μπορούν να εμφανιστούν σχετικά νωρίς στην εξέλιξή της.

Η εκπληκτική περίπτωση των ταξιτζήδων του Λονδίνου

Οι επιστήμονες είχαν εντοπίσει κάτι ασυνήθιστο στους οδηγούς ταξί πολύ πριν από τη συγκεκριμένη αμερικανική μελέτη.

Μια διάσημη έρευνα του 2000 εξέτασε τον εγκέφαλο αδειοδοτημένων οδηγών ταξί του Λονδίνου και τον συνέκρινε με εκείνον ανθρώπων που δεν εργάζονταν ως ταξιτζήδες.

Οι οδηγοί των περίφημων μαύρων ταξί της βρετανικής πρωτεύουσας αποτελούν μια εξαιρετικά ενδιαφέρουσα περίπτωση, καθώς για να αποκτήσουν άδεια πρέπει να περάσουν από την απαιτητική διαδικασία που ονομάζεται «The Knowledge».

Για να τα καταφέρουν, καλούνται να μάθουν ένα τεράστιο δίκτυο περίπου 25.000 δρόμων, καθώς και χιλιάδες σημεία ενδιαφέροντος και τις καλύτερες διαδρομές μεταξύ τους. Η εκπαίδευση μπορεί να διαρκέσει τρία έως τέσσερα χρόνια.

Όταν οι επιστήμονες εξέτασαν τον εγκέφαλό τους, βρήκαν περισσότερη φαιά ουσία στο οπίσθιο τμήμα του ιππόκαμπου, περιοχή που συνδέεται με την αποθήκευση μεγάλων χωρικών αναπαραστάσεων.

Ακόμη πιο εντυπωσιακό ήταν ότι η διαφορά σχετιζόταν με τα χρόνια εμπειρίας: όσο μεγαλύτερο διάστημα εργαζόταν κάποιος ως οδηγός ταξί, τόσο μεγαλύτερος ήταν ο όγκος της συγκεκριμένης περιοχής.

Τα αποτελέσματα αποτέλεσαν σημαντική ένδειξη της πλαστικότητας του ενήλικου εγκεφάλου – της ικανότητάς του δηλαδή να μεταβάλλεται ως απάντηση σε απαιτητική και παρατεταμένη εξάσκηση.

Μήπως μας κάνει καλό ακόμη και το να ζούμε σε μια «δύσκολη» πόλη;

Υπάρχουν και άλλες ενδείξεις που ενισχύουν το ενδιαφέρον γύρω από τη χωρική σκέψη.

Μελέτη του 2023 σε περισσότερους από 22.500 ανθρώπους εξέτασε τη σχέση μεταξύ της πολυπλοκότητας του περιβάλλοντος όπου ζούσαν και της νόσου Αλτσχάιμερ.

Οι ερευνητές διαπίστωσαν ότι όσοι ζούσαν σε χωρικά πιο σύνθετα περιβάλλοντα – με πυκνά δίκτυα δρόμων, πολλές διασταυρώσεις, διαφορετικά σημεία αναφοράς και πολλές εναλλακτικές διαδρομές – παρουσίαζαν μικρότερη πιθανότητα εμφάνισης Αλτσχάιμερ.

Μεταγενέστερη έρευνα συνέδεσε επίσης τη γεωγραφική πολυπλοκότητα του περιβάλλοντος με μεγαλύτερο όγκο σε περιοχές του εγκεφάλου που σχετίζονται με τη χωρική πλοήγηση.

Η πιθανή εξήγηση είναι συναρπαστική: όταν αναγκάζουμε συστηματικά τον εγκέφαλό μας να δημιουργεί και να ανανεώνει νοητικούς χάρτες, ίσως ασκούμε ακριβώς ορισμένα από τα νευρωνικά κυκλώματα που πλήττει νωρίς το Αλτσχάιμερ.

Θα μπορούσε λοιπόν η πλοήγηση να «προστατεύει» τον εγκέφαλο;

Εδώ χρειάζεται προσοχή.

Οι παραπάνω έρευνες δεν αποδεικνύουν ότι η χωρική πλοήγηση προλαμβάνει το Αλτσχάιμερ ούτε ότι κάποιος μπορεί να μειώσει τον κίνδυνο της νόσου απλώς οδηγώντας ταξί ή αποφεύγοντας το GPS.

Η μεγάλη αμερικανική μελέτη ήταν παρατηρητική και βασίστηκε στις αιτίες θανάτου που αναγράφονταν στα πιστοποιητικά. Επομένως μπορεί να υπάρχουν και άλλοι παράγοντες που διαφοροποιούν τους συγκεκριμένους επαγγελματικούς πληθυσμούς.

Παρόλα αυτά, τα ευρήματα ταιριάζουν με μια ευρύτερη επιστημονική ιδέα: εκείνη του «γνωστικού αποθέματος».

Πρόκειται, απλουστευμένα, για την ικανότητα του εγκεφάλου να διατηρεί τη λειτουργικότητά του παρά τις αλλαγές που προκαλούν η ηλικία ή μια νευροεκφυλιστική νόσος.

Πολλές μελέτες έχουν συνδέσει τις πνευματικά απαιτητικές δραστηριότητες και τα σύνθετα επαγγέλματα με βραδύτερη γνωστική έκπτωση και χαμηλότερο κίνδυνο άνοιας.

Ένας λόγος να μη χρησιμοποιούμε πάντα το GPS;

Η σύγχρονη τεχνολογία έχει κάνει την πλοήγηση σχεδόν αυτόματη. Ανοίγουμε το κινητό, πληκτρολογούμε έναν προορισμό και ακολουθούμε μια γραμμή στην οθόνη χωρίς να χρειάζεται να δημιουργήσουμε πραγματικό νοητικό χάρτη της περιοχής.

Οι υπάρχουσες μελέτες δεν μας επιτρέπουν να πούμε ότι πρέπει να εγκαταλείψουμε το GPS για να προστατεύσουμε τον εγκέφαλό μας.

Υποδεικνύουν όμως κάτι ευρύτερο και ίσως σημαντικότερο: ο εγκέφαλος φαίνεται να ωφελείται όταν τον αναγκάζουμε να δουλεύει – να θυμάται, να προσανατολίζεται, να επιλέγει διαδρομές και να λύνει συνεχώς μικρά χωρικά προβλήματα.

Και ίσως αυτό είναι το πραγματικό μάθημα από τους οδηγούς ταξί: όχι ότι το επάγγελμά τους αποτελεί «φάρμακο» κατά του Αλτσχάιμερ, αλλά ότι η συστηματική άσκηση των πολύπλοκων λειτουργιών του εγκεφάλου μπορεί να έχει μεγαλύτερη σημασία για την υγεία του απ’ όσο μέχρι σήμερα πιστεύαμε.