Τόλης Παπαδημητρίου: «Η μεγαλύτερη παθογένεια σήμερα είναι πως οι άνθρωποι δεν ακούν ο ένας τον άλλον»

Ο Τόλης Παπαδημητρίου ανήκει ξεκάθαρα στη δεύτερη κατηγορία.

Παρακολουθώντας κανείς τη διαδρομή του, αντιλαμβάνεται γρήγορα ότι πίσω από την εκρηκτική ενέργεια των παραστάσεών του, πίσω από τους αλλόκοτους χαρακτήρες, το γκροτέσκο στοιχείο και τις ακραίες κωμικές συνθήκες που δημιουργεί, υπάρχει κάτι βαθύτερο: μια σχεδόν εμμονική παρατήρηση της ανθρώπινης συμπεριφοράς.

Με αφορμή την άφιξή του στη Λάρισα στις 30 Ιουνίου με τη νέα του παράσταση Οικογένεια Τσεκμέ, μίλησε στον Ευριπίδη Κουτσίνα — όχι τόσο για την παράσταση, όσο για όλα όσα κρύβονται πίσω από αυτή.

• Για την ελληνική οικογένεια.
• Για τη μοναξιά.
• Για την ανάγκη μας να μας βλέπουν.
• Για τη σύγχρονη κοινωνία που μοιάζει να φωνάζει διαρκώς «κοίτα με».

Και κάπου μέσα σε αυτή τη συζήτηση, καταλάβαμε ότι ίσως ο Τόλης Παπαδημητρίου να μην γράφει τελικά κωμωδίες.

Ίσως απλώς μας βοηθά να αντέχουμε να κοιτάμε την πραγματικότητα.

«Η κωμωδία χωρίς κατάρρευση δεν υπάρχει»

Παρατηρώντας το σύμπαν που χτίζει στα έργα του, δύσκολα δεν παρατηρεί κανείς ένα επαναλαμβανόμενο μοτίβο.

Οικογένειες.

Παρέες.

Άνθρωποι που προσπαθούν να συνυπάρξουν και σταδιακά καταρρέουν μέσα στο ίδιο τους το χάος.

Όταν του επισημάναμε ότι πολλές φορές μοιάζει να χρησιμοποιεί την κωμωδία ως όχημα για να μιλήσει για τις ελληνικές μας δυσλειτουργίες, η απάντησή του ήρθε αβίαστα.

«Η κωμωδία χωρίς εμπόδιο και χωρίς πρόβλημα δεν υπάρχει. Οι άνθρωποι γελάνε όταν υπάρχει μια δυσκολία. Γελάμε βλέποντας τον τρόπο που διαχειριζόμαστε μια κατάσταση. Και όσο πιο σοβαρή είναι, τόσο πιο αστεία μπορεί να εξελιχθεί.»

Ο ίδιος παραδέχεται πως παρατηρεί συνεχώς.

Σχεδόν ασυνείδητα.

«Παρατηρώ τα πάντα. Τους ανθρώπους, πώς μιλάνε, πώς λειτουργούν, ακόμη και πράγματα που συμβαίνουν πίσω μου. Και όλα αυτά κάπως καταλήγουν μέσα στα έργα.»

Και ίσως εκεί κρύβεται ο λόγος που οι ιστορίες του μοιάζουν τόσο γνώριμες.

Γιατί πολλές φορές γελάμε όχι επειδή βλέπουμε κάτι αστείο.

Αλλά επειδή αναγνωρίζουμε τον εαυτό μας.

Για όλα εκείνα που προσπαθούμε να ξορκίσουμε

Οι άνθρωποι που κάνουν τους άλλους να γελούν συχνά κουβαλούν μέσα τους έναν εντελώς διαφορετικό εσωτερικό κόσμο.

Τον ρωτήσαμε ποια προσωπικά συναισθήματα προσπαθεί ο ίδιος να ξορκίσει μέσα από τη γραφή του.

Η απάντησή του δεν είχε τίποτα θεατρικό.

Μόνο αλήθεια.

«Ξορκίζω αυτά που ξορκίζουν όλοι οι άνθρωποι. Τη μοναξιά. Την εσωστρέφεια. Το παράπονο. Όλα αυτά που θεωρούμε αρνητικά συναισθήματα, αλλά στην πραγματικότητα είναι πανανθρώπινα. Με αυτά γεννιόμαστε.»

Δεν μίλησε σαν συγγραφέας.

Μίλησε σαν κάποιος που αναγνωρίζει ότι η ανθρώπινη ύπαρξη είναι πολύ πιο σύνθετη από τη διαρκή ανάγκη μας να δείχνουμε καλά προς τα έξω.

Και ίσως τελικά η κωμωδία να είναι ένας από τους πιο ειλικρινείς τρόπους να μιλήσεις για όλα όσα πονάνε.

Η εποχή του «δες με»

Η νέα του παράσταση, η Οικογένεια Τσεκμέ, μοιάζει σχεδόν σαν ένα παραμορφωτικό κάτοπτρο της σημερινής Ελλάδας.

Μια κοινωνία θορυβώδης.

Υπερβολική.

Χαοτική.

Μια κοινωνία που φαίνεται να λειτουργεί όλο και περισσότερο γύρω από την εικόνα.

Όταν του ζητήσαμε να εντοπίσει τη μεγαλύτερη κοινωνική παθογένεια της εποχής μας, στάθηκε αμέσως σε κάτι βαθιά σύγχρονο.

«Η κοινωνία μας έχει μια τεράστια αγωνία να καταφέρει κάτι. Να βγάλει λεφτά. Να γίνει κάποιος γνωστός. Να τον ξέρουν. Να πάρει likes. Να τον δουν.»

Και αμέσως μετά συμπύκνωσε ίσως το σημαντικότερο συμπέρασμα ολόκληρης της συζήτησης.

«Μετά από ένα σημείο απλά κάνεις πράγματα για τους άλλους. Και το μεγαλύτερο πρόβλημα είναι πως οι άνθρωποι δεν ακούν ο ένας τον άλλον.»

Όχι απλώς μια κοινωνική παρατήρηση.

Σχεδόν μια διάγνωση.

Καμία οικογένεια δεν ξέρει πραγματικά πώς να αγαπήσει σωστά

Καθώς η συζήτηση στράφηκε στην περιοδεία της παράστασης ανά την Ελλάδα, τον ρωτήσαμε αν κάθε πόλη αντιδρά διαφορετικά όταν βλέπει επί σκηνής μια οικογένεια σαν την Οικογένεια Τσεκμέ.

Ο ίδιος πιστεύει πως οι διαφορές υπάρχουν.

Οι άνθρωποι αλλάζουν από τόπο σε τόπο.

Αλλά υπάρχει κάτι βαθιά κοινό.

«Κάθε οικογένεια θέλει το καλό για τα μέλη της. Όπως είμαι όμως σίγουρος και για κάτι άλλο: ότι πολλές φορές δεν έχει και τον καλύτερο τρόπο να ορίσει αυτό που θεωρεί καλό.»

Μια πρόταση που θα μπορούσε από μόνη της να συνοψίζει τη σύγχρονη ελληνική οικογένεια.

Η πρόθεση υπάρχει.

Το λάθος επίσης.

Και κάπου ανάμεσα γεννιούνται όλες οι συγκρούσεις.

«Τα δελτία ειδήσεων δεν δείχνουν την πραγματικότητα»

Αν κάποιος σε τριάντα χρόνια προσπαθούσε να καταλάβει πώς ήταν η Ελλάδα του σήμερα, τι θα τον βοηθούσε περισσότερο;

Ένα δελτίο ειδήσεων ή ένα έργο του Τόλη Παπαδημητρίου;

Η απάντησή του ήταν άμεση.

«Το δελτίο ειδήσεων δεν λέει την πραγματικότητα. Λέει την πραγματικότητα που θέλει να δείξει εκείνη τη στιγμή.»

Για τον ίδιο, ο ρόλος του συγγραφέα είναι βαθιά συνδεδεμένος με την ανάγκη να αφήνει πίσω του ένα κοινωνικό αποτύπωμα.

«Θέλω να μπορώ να αφήσω ένα κείμενο που να αποτυπώνει την κοινωνία. Ακόμη κι αν αυτό γίνεται μέσα από μια υπερβολική ή αστεία ματιά.»

Η Οικογένεια Τσεκμέ, άλλωστε, όπως μας είπε, δεν σχεδιάστηκε ως μια απλή παράσταση.

«Είναι πάρτι. Είναι εμπειρία. Δεν είναι απλά ότι θα δω ένα έργο.»

Και κάπου εκεί του εξομολογήθηκα πως όση ώρα μιλάει, ήδη φαντάζομαι εικόνες.

Γέλασε.

Και η απάντησή του μας έκανε να ανυπομονούμε ακόμα περισσότερο.

«Δεν φαντάζεσαι καν τι θα συμβεί. Σε αυτό το έργο αφέθηκα απόλυτα ελεύθερος.»

Ιδιαίτερη αναφορά έκανε και στη Μαρία Κίτσου, η οποία επιχειρεί για πρώτη φορά κάτι εντελώς διαφορετικό.

«Ο ρόλος της ξεκινά από κάπου και καταλήγει κάπου που δεν μπορείς να διανοηθείς.»

Το παιδί που συνεχίζει ακόμα να παίζει

Στο τέλος αποφασίσαμε να επιστρέψουμε στην αρχή.

Στον μικρό Τόλη.

Σε εκείνο το παιδί που κάποτε έστηνε παραστάσεις στην αυλή του σχολείου.

Τον ρωτήσαμε αν αυτό το παιδί, βλέποντας σήμερα την Οικογένεια Τσεκμέ, θα αναγνώριζε ακόμα τον εαυτό του.

Δεν δίστασε ούτε δευτερόλεπτο.

«Θα γελούσε πάρα πολύ. Στην πραγματικότητα αυτός το φτιάχνει.»

Και συνέχισε με μια απάντηση που ίσως εξηγεί τα πάντα.

«Όταν πάμε να σηκώσουμε μια παράσταση, εκεί βρίσκω αυτόν τον μικρό Τόλη. Γίνεται με μια αθωότητα παιδική. Δεν υπάρχει πιο αφοσιωμένος άνθρωπος από ένα παιδί που παίζει με το παιχνίδι του.»

Η παιδική ψυχή, όπως λέει, δεν φεύγει εύκολα.

Και ίσως εκεί ακριβώς γεννιέται κάθε αληθινή δημιουργία.

Περισσότερο από κωμωδία

Στις 30 Ιουνίου, η Οικογένεια Τσεκμέ δεν έρχεται στη Λάρισα απλώς για να προσφέρει μια ακόμα βραδιά γέλιου.

Έρχεται να μας θυμίσει κάτι αρκετά πιο άβολο.

Πως πολλές φορές γελάμε περισσότερο όταν αναγνωρίζουμε τον ίδιο μας τον εαυτό μέσα στο χάος.

Και αν κάτι καταλάβαμε μιλώντας με τον Τόλη Παπαδημητρίου, είναι πως πίσω από κάθε δυνατή κωμωδία κρύβεται πάντα μια πολύ σοβαρή αλήθεια.

Ίσως τελικά αυτό να είναι και το πιο ενδιαφέρον με τους δημιουργούς σαν εκείνον.

Δεν γράφουν για να ξεφύγουμε από την πραγματικότητα.

Γράφουν για να μας αναγκάσουν να τη δούμε.

Απλώς… αυτή τη φορά γελώντας.

Προσοχή! Επιτρέπεται η αναδημοσίευση των πληροφοριών του παραπάνω άρθρου ή μέρους αυτών μόνο αν αναφέρεται ως πηγή το https://paidis.com/ και υπάρχει ενεργός σύνδεσμος.